Postmodernizm

Reklamlar

Türk Edebiyatında Postmodernizm

1980’lerden itibaren yazarlarımız postmodernizmin metnin yapısını şekillendiren kimi özelliklerinden ustaca yararlanmışlardır.

Geleneksel roman, birçok yönüyle standart, mantığa dayalı bir içeriğe sahiptir. Yazarlar, nesnel yaklaşımla ele aldığı konuyu belirgin kişi, mekân ve zaman çerçevesi içinde aktarır. Bu tarz romanları okur kitlesi yadırgamaz. Postmodern romanda ise yazar, gerçekliği öznelleştirip kurguyu değiştirir. Postmodernist yazarın bir kurguyla yetinmeyip kurgu içinde kurgu oluşturmasına üst kurmaca denir. Yazar, bunu yaparken de anlatımının kurmaca olduğunu okura sezdirir ya da doğrudan söyler.

Postmodernizm Akımı ve Eleştiri Kuramı

Postmodern teriminin sözlük anlamı modern ötesi demektir. Herkes tarafından kabul edilmiş bir tarifi yoktur. Klasik teorilerin tamamlanmış özellikleri, postmodernizmde görülmez. Bu teoride gelişme ve değişme, oluşum ve kuruluş devam etmektedir.

Postmodernizm, geleneğe karşı çıktığı gibi her türlü kurum ve sosyal oluşumu da eleştirir. Modernizmin getirdiği yıkımlar, birinci ve ikinci dünya savaşlarının yaydığı felaketler, inanç sistemlerinin İstismarı vb. sebepler, postmodernizmin doğuşuna zemin hazırlar. Şehircilikten resme, matematikten siyasal anlayışlara, devlet yönetiminden müzik ve diğer sanatlara kadar çok farklı dallarda karşımıza çıkan postmodernist üsluplar, anlamayı zorlaştırmaktadır. Bu bölümde edebiyat sahasındaki postmodern üslubun ve bu üslup içinde beliren teorik anlayışların yorumları yapılmaya çalışılacaktır.

Reklamlar

Postmodernizmin Özellikleri

Gelenekteki mahalli, millî, dinî yaptırım ve sorumlulukları kabul etmemekle birlikte geleneğin tarihî malzemesini isteğe göre seçerek ve değiştirerek kullanmak, bu malzemeyi ölçütleri belirsiz terkiplerle birleştirmek, farklı zeminlere transfer etmek, postmodernizmin öne çıkan özelliklerindendir.

Fantastik öge, olmayacak bir durumun olmuş gibi aktarılması, hayalî unsurların kullanılmasıdır. Postmodernist roman, fantastiği gerçeklikle sentezleyerek okura sunar.

Tarihe yönelme, postmodernist roman anlayışında tarihî bir olay, durum ve kişilerden yararlanmadır. Tarih, ders veren bir öge olarak algılanmaz. Postmodernist romanda tarih, yazarın kurgusunu yerleştirmek için kullandığı bir fondur. Tarihin oluşumuna büyük katkı sağlamayan kişi ve olaylar ele alınır. Kimi zaman da tarihî büyük kişiler olağan yaşantıları içinde romana yansıtılır.

Postmodernizmde yazarın resim, müzik, bilim, siyaset, din vb. edebî metnin alanında yer almayan her şeye yönelik yaptığı dolaylı alıntıya metinler arasılık denir. Metinler arasılık bir hatırlatmadır, bu hatırlatma özgün ve bireyseldir. Böylelikle tarihî dönemlerde üretilmiş bilgiler, sözler, düşünceler doğrudan ya da dolaylı biçimde kurmaca esere eklenir. Böylece yazar, sahip olduğu kültürel donanımını eserine katar. Metinler arasılık, yazar merkezli bir özelliğe sahiptir. Yazar, farklı alanlara ait metinlerin özelliklerini az da olsa kurmaca veya çoğunlukla bütüncül bir anlayışla metnine pastiş, parodi ve ironi yöntemleriyle yerleştirir.

Pastiş bir yazarın, başka bir yazarın ya da anlatım türünün dil ve anlatım özelliklerini taklit etmesidir. Postmodernist romanda biyografi, otobiyografi, bilimsel metin, destan, masal, halk hikâyesi, efsane gibi edebî türlere özgü üslup öğelerinin ve söyleyiş tarzlarının, metnin temel üslubu olarak kabul edilmesidir. Pastişte taklit, metnin üslubuyla ilgilidir; metnin konusu taklit edilmez.

İhsan Oktay Anar, Puslu Kıtalar Atlası romanında “Râviyân-ı ahbâr, nâkilân-ı âsâr, muhaddisân-ı ruzigâr şöyle rivayet ederler ki”, “Anlatırlar ki” gibi Türk halk hikâyelerinin giriş bölümünde kullanılan kalıplaşmış ifadelerini romanında kullanarak pastiş yapmıştır. Puslu nda hem romanın hem de ana bölümlerin başında yer alan “Ulema, cühela ve ehli dubara; ehli namus, ehli işret rivayet ve ilan, hikâyet ve beyan etmişlerdir ki kun-ı kâinattan 7079, İsa Mesih’ten 1681 ve Hicretten dahi 1092 yıl sonra, adına Kostantiniye derler meşhur bir kent vardı.” şeklindeki ifadeler okuyucuyu bir romanın değil, söz konusu türlerin gizemli dünyasına ve anlatımına çeker.

Parodi, belli bir metnin konusunun örnek alınmasıdır. Bir başka deyişle parodi, bir metinden yeni bir metin oluşturmaktır. Bir bölümünü okuduğunuz Benim Adım Kırmızı romanının yazarı Orhan Pamuk bu eserinde, Umberto Eco’nun Gülün Adı romanını konu açısından örnek almıştır. Orhan Pamuk, Umberto Eco’nun romanını ad, konu, zaman, mekân gibi ayrıntılar yönüyle örnek almış, kendine ait çalışmalarla özgün ve yeni bir roman oluşturmuştur.

İroni, başka bir eserle kurulan ilişkide mizahi bir niteliği amaçlamaktır. Yazar, örnek aldığı metnin biçim ve içerik özelliklerini, kurgu tekniklerini alaya almak ya da okuyucuyu eğlendirmek amacıyla metni değiştirir. Böylece bir yapıttan gülünç, eğlendirici yeni bir yapıt türetir.

Postmodernizmin Diğer Akımlarla İlişkisi

Dadaizm, letrizm (harfçilik) gibi anarşist akımlar, postmodernizme ilham verir. Darwinizm, modernizm, egzistansiyalizm, marksizm gibi sistemlerden faydalanarak her türlü objeyi bir karmaşa hâlinde kurgulamak, postmodernist sanatçıların ortak noktalarındandır.

Postmodernizm, eski türleri kullanmakla birlikte yeni edebî türler arar. Postmodern sanatçılarda en çok roman türüne eğilim görülür. Edebi türleri romanda birleştirerek atektonik üslubu birçok edebi türü tek bir türde birleştirmek deneyen sanatçılar, sıra dışı kabuller teklif eder.

Not:

Kurgu, kurmaca, surfiction, metfiction, kurguda oyun içinde oyun; edebî metinde atektonik tarz; leitmotive, arshetipler, çoklu anlatıcı, üst kurgu anlatıcısı, çoğul bakış açısı, esnek roman (gevşek doku) kurgusu kronolojik sıralı anlatımı bozma, kargaşa, çağrışım, pastish, yapı bozumculuk, metinlerarası, cinsiyet faktörü, romantik ironi, mizah, benlik, iç benlik, varlık ve hayat sorgusu gibi başlıklar, postmodern teorilerin anahtar kavramları olarak eser incelemelerinde açıklanmalıdır.

« »

Siz de Fikrinizi Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yandex.Metrica