Göktürkçe

Reklamlar

Köktürkçe (Göktürkçe)
Köktürk Kağanlıkları döneminde kullanılan Türkçedir. MS. 6. ve 8. yüzyıl arasındadır.

  Kısaca Köktürk Tarihi

Tarihte kurulmuş iki Köktürk kağanlığı vardır.

(a) I. Köktürk Kağanlığı (552-630) 

    Tarihte “Türk” adını resmî devlet adı olarak ilk defa kullanan Köktürklerdir. Köktürklerin ortaya çıkışları 542’li yıllardır. Çin kaynaklarında Köktürklerin lideri Bumin Kağan’dır. Bumin Kağan 552 yılında Avarları mağlup ederek Köktürk Kağanlığını tam olarak bağımsızlığına kavuşturmuştur. Ülkenin batısını Bumin Kağan’ın kardeşi İstemi Kağan idare etmiştir. Bumin Kağan’ın ölümünden sonra kısa süreliğine oğlu Kara Kağan tahta geçmiştir. Kara Kağan’ın hastalıktan ölümüyle birlikte tahta Muhan Kağan (553-572) geçmiştir. Ülkenin doğu kısmını idare eden Muhan Kağan Avar, Kıtan ve Kırgız güçlerini etkisiz hâle getirerek Köktürk Devletl’ni güçlendirmiştir. Muhan Kağan döneminde BizanslIlarla İlk ilişkiler kurulmuş, ipek ticaretiyle başlayan bu ilişkiler daha sonra siyasi alanda ilerlemiştir. Muhan Kağan döneminde Köktürk Kağanlığı’nın sınırları güneyde Çin Seddi’ne, kuzeyde Buz Denizi’ne, doğuda Kore’ye, batıda Karadeniz’e kadar uzanmıştır. Muhan Kağan’ın ölümünden sonra kardeşi Taspar tahta geçmiştir. I. Köktürk Kağanlığı 630 yılında yıkılmış ve 659 yılında Çin tarafından işgal edilerek tarihe karışmıştır. Bundan sonra 50 yıllık Çin hâkimiyeti dönemi başlamıştır

Reklamlar

 (b) II. Köktürk Kağanlığı (682-744)

    50 yıllık Çin hâkimiyeti döneminde Çin’in kuzey sınırlarında örgütlenen Türkler, Kutlug Kağan önderliğinde bağımsızlık mücadelesini başarıyla sonuçlandırmıştır. Türk boylarını bir araya getirdiğinden Kutlug Kağan’a, İlteriş ünvanı verilmiştir. Kutlug Kağan 691 yılında ölmüş ve yerine kardeşi Kapgan Kağan (692-716) geçmiştir. Bu dönemde devlet daha da güçlenmiş ve devletin sınırları genişlemiştir. Ölümünden sonra tahta oğlu geçse de Kutlug Kağan’n oğlu Kül Tigin bu durumu kabullenmeyerek idareyi ele almış ve ağabeyi Bilge Kağan’ı (716-734) tahta oturtmuştur. Artık Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk dönemi başlamıştır. Türk tarihi açısından çok önemli bir yere sahip olan Orhun Abideleri (Göktürk Yazıtları) bu dönemde dikilmiş ve devlet kuruluşu yazıtlarda ifade edilmiştir. Bilge Kağan’ın ölümüyle birlikte II Köktürk Kağanlığı zayıflamaya başlamış ve 745 senesinde Uygurlar tarafından yıkılmıştır.

Göktürkçe Eserler

(a) Çoyr Kitabesi

Moğolistan’ın Çoyr bölgesinde bulunmuştur.

(b) Hoytu-Tamir Kitabeleri

Moğolistan’ın Tamir Irmağının kuzeyinde bulunmuştur.

(c) Küli Çor Kitabesi

Moğolistan’ın İhe-Hüşötü adlı bölgesinde bulunmuştur.

(ç) Ongin (Işbara Tarkan) Kitabesi

Moğolistan’ın Ongin Irmağı civarında bulunmuştur.

İhe-Aşete Kitabesi

Moğolistan’ın Koço Çaydam Gölü civarında bulunmuştur.

(e) Kül Tigin Yazıtı

(f) Bilge Kağan Yazıtı

(g) Tonyukuk Yazıtı

(ğ) Talas Kitabeleri

Eski Talaş şehrinde bulunmuştur.

(h) Yenisey Kitabeleri

Yenisey Irmağı’nın yukarı tarafında Hakas Muhtar bölgesinde bulunmuştur.

Göktürkçe (Kök Türkçe) Dil Özellikleri

• Köktürkçe’de sekiz ünlü bulunmaktadır.
• Kalınlık-incelik uyumu sağlamdır ancak, düzlük-yuvarlaklık uyumu çok az örnekte görülmektedir.
• Bozkır hayatının da etkisiyle Köktürkçede basit ve yeknesak cümle yapısı vardır.
• Kelime içi ve sonundaki “d” sesi korunmuştur: Adak (ayak), tod- (doymak)
• Kelime içi ve kelime sonu “b” sesi korunmuştur.
• Bugün Anadolu ağızlarında karşımıza çıkan nazal n (fi) korunmuştur.
• -DA durum ekleri hem çıkma durum eki hem de bulunma durum eki görevindedir.
• Türkiye Türkçesinde “g-“ ile başlayan bütün kelimeler “k-“ iledir. Gök > kök, gün > kün gibi
Belirtme durum eki (Yükleme hali) Köktürkçede +ıg/ig biçimindedir.
• Yönelme hâli +ga/+ge biçimindedir.
• Türkiye Türkçesinde -an/-en sıfat fiil eki +gan/+gen biçimindedir.
• ile edatının yerinde +n vasıta hâli vardır.
• -acak/ecek gelecek zaman eki -daçı/-deçi şeklindedir.

Göktürkçenin Kullandığı Alfabe

Orhun yazıtlarının alfabesi ilim âleminde genellikle runik yazısı olarak tanınır. Bu yazıya runik adının verilmesinin nedeni harflerin eski İskandinav yazıtlarında kullanılmış olan yazının harflerine çok benziyor olmasıdır. Runik yazısının menşei ile ilgili ilim adamlarının çeşitli görüşleri vardır. Bunlardan en önemlisi Thomsen’a aittir, Thomsen bu yazının Arami-İran kökenli olduğunu belirtmektedir. Bazı araştırmacılar ise, alfabenin Türklerin icadı olduğunu belirtmektedirler ve alfabede kullanılan diyagramların Türk kültürünü yansıttığını (örneğin: eb, er, yay gibi yazılışlarda kullanılan işaretlerin ev, insan, okun yayına benzediğini) belirterek bu yazının millî olduğunun altını çizmektedirler.

Yandex.Metrica