Ad ( isim ) Tamlamaları

Reklamlar

İsim tamlaması (Ad Takımı) Nedir Hakkında Kısaca Bilgi

Cümle içinde bahsettiğimiz varlığın veya kavramın daha iyi anlaşılmasını sağlamak için varlığın isminin önüne onu açıklayacak anlamını tamamlayacak başka isimler getiririz. Bu şekilde iki veya daha fazla ismin yeni bir anlamı karşılamak için bir araya gelerek oluşturdukları kelime gruplarına isim tamlaması denir.
İsim tamlamaları belirtili isim tamlamasıbelirtisiz isim tamlaması ve zincirleme isim tamlaması olmak üzere üçe ayrılır.

Belirtili Ad Tamlaması

isimin daha önce hakkında konuşulan, düşünülen, bilinen belirli bir varlık olduğunu gösteren ad tamlaması çeşididir. varlığın bir şeye ait olduğunu veya bir şeyin ekipmanı, parçası uzvu olduğunu göstermek için kullanılır. Belirtili isim tamlamasında ilk sözcük tamamlayan (-ın) ekini, ikinci sözcük tamamlanan (-ı) ekini alır.
Birden gelip size “Düğme koptu.” dediğimde hangi düğmeden bahsettiğim anlayamazsınız ve muhtemelen hangi düğme koptu diye sorarsınız.
Oysa ceketin düğmesi koptu dediğimde hangi düğmeden bahsettiğim daha iyi anlaşılır .ceket kelimesi düğme kelimesinin anlamını tamamlamış olur.
Ceketin düğmesi koptu ifadesinde ceketin kime ait olduğu belirsiz bu anlamı vermek için yine belirtili isim tamlamalarını kullanırız. Ahmet’in ceketinin düğmesi deriz. Böylece hangi düğmeden bahsettimiz daha da açıklık kazanır.
Belirtili isim tamlamaları akrabalık, yer, zaman anlamları vermek için de kullanılabilir
sabahın körü > Zaman
Ahmetin teyzesi. > akrabalık
Salonun ortası.>yer

Belirtisiz Ad Tamlaması

Konuşucu ve dinleyici tarafından bilinmeyen , herhangi bir varlığı karşılayan tamlamalardır. ilk sözcük ek almaz ikinci sözcük (-I) eki alır. Bir varlığın veya kavramın başka bir varlığın çeşiti, türü olduğunu göstermek için kulanılır. Ceket düğmesi dediğimde bir düğme çeşitinden bahsettiğim anlaşılır. Bundan başka gömlek düğmesi, pantolon düğmesi gibi farklı düğme çeşitleri vardır. Yine masanın çeşitlerini belirtisiz isim tamlamaları ile gösterelim:
Öğretmen masası, çalışma masası, yemek masası, bilgisayar masası gibi farklı masa çeşitlerinini saya biliriz.
Ayrıca belirtisiz isim tamlaması, marka veya kurum isimlerini göstermek için kullanılır.
“Elif eczanesi” denildiğinde bir eczanenin ismidir.
“Elifin eczanesi” dediğimiz zaman ise eczanenin elife ait olduğu anlamı çıkar.

Zincirleme Ad Tamlaması

Bir isim tamlaması başka bir isin tamlamasının içinde kullanılabilir ya da başka bir tamlamanın tamamlayanı veya tamamlananı olarak zincirleme isim tamlaması oluşturabilir. “Ahmet’in ceketinin düğmesi” örneğinde olduğu gibi ikiden fazla isin birleşerek zincirleme tamlamalar oluşturabilirler. İsim tamlamaları kaç isimden oluşursa oluşsun bir varlığı karşılar.
“Evin kapısının zili” ifadesinde esas olan zildir.
Diğer isimler zil isminin daha anlaşılır olması için anlamını tamamlar. İsim tamlamaları temelde tek varlığı karşıladığı için bir ismin girdiği tüm durumlara girer
“Ayşe’nin kalemi” tamlaması:
Ayşe’nin kalemine benziyor.
Ayşe’nin kaleminden aldım.
Ayşe’nin kalemini aldım .
İfadelerinde hal eklerini almıştır.
Ayşe’nin kalemleri kayıp.
Cümlesinde çoğul eki almıştır.

Reklamlar

BAŞKA BİR KAYNAK:

   İyelik eki almış bir ismin bir başka isimle tamamlandığı kelime grubudur. İsim tamlamalarında tamlamayı oluşturan isimler birbirini İyelik, tür ve nitelik bakımlarından tamamlamaktadır. Örneğin, “yazı tahtası, incir ağacı, Yusuf Kıssası, Ankara Kalesi, otobüs durağı, benim şarkım, çiçek kokusu, babamın bıyığı, yolun sonu” tamlamalarında olduğu gibi, isim i tamlamalarında birinci isim unsuru tamlayan (belirten), İkincisi ise tamlanan (belirtilen)’dır.

Örnekler:

  • bizim ülkümüz
  • tamlayan tamlanan
  • sevda şiiri
  • tamlayan tamlanan
  • aşkın acısı tamlayan tamlanan

a) Belirtili İsim Grubu (Belirtili İsim Tamlaması)

Tamlayan ilgi eki ve tamlanan iyelik eki almışsa bu tür tamlamalara “belirtili isim tamlaması” denir. “Ahmet’in babası, şiirin güzeli” tamlamalarında olduğu gibi.

Örnekler:

okulun         bahçesi
tamlayan    tamlanan

dağın            zirvesi
tamlayan      tamlanan

Not: Belirtili isim tamlamalarında sıfat unsuru, tamlayan veya tamlanandan önce getirilebilir. Bu durumda anlam, sıfatın getirildiği yere göre değişir. Sıfat, tamlayandan önce getirilmişse tamlamayanı niteler. Sıfat, tamlayan ile tamlanan arasına getirilirse tamlananı niteler. Bu durumlarda iç içe geçmiş iki tamlama görülür.

Örnekler:
 güzel kadının hayali (Güzel sıfatı, kadını nitelemiştir. Güzel kadın ibaresi tamlayan tamlanan ise, bir sıfat tamlamasıdır.)
kadının güzel hayali (Güzel sıfatı, hayali nitelemiştir. Güzel hayal ibaresi tamlayan tamlanan ise, bir sıfat tamlamasıdır.)

Not: Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan birden fazla sözcükten oluşabilir. Tamlayan ve tamlanan sıfat veya isim gruplarından oluşabilir.

Örnek:

mavi göklerin                                                   bevaz ve kızıl süsü
tamlayan (sıfat tamlaması şeklinde)   tamlanan (sıfat tamlaması şeklinde)

şirket sahibinin                                                yeni emeli
tamlayan (belirtili isim tamlaması şeklinde) tamlanan (sıfat tamlaması şeklinde)

b) Belirtisiz İsim Grubu (Belirtisiz İsim Tamlaması)

     Tamlayan durumdaki isim eksiz, tamlanan ise iyelik eki almış durumda ise bu tür tamlamalara “belirtisiz isim tamlaması” denir.
Örnekler:
okul                  bahçesi
tamlayan          tamlanan

Karatekin                 Üniversitesi
tamlayan                   tamlanan

ezan                     sesi
tamlayan              tamlanan

  Not:     Belirtisiz isim tamlamalarını oluşturan unsurlar arasındaki sürekli ve kuvvetli ilişki olması nedeniyle tamlayanla tamlanan arasına bir başka unsur girmez. Bu yüzden “Kırıkkale eski valisi, devlet eski bakanı, ziraat yüksek mühendisi, Millî Eğitim eski bakanı” gibi kullanımlar yanlıştır. Sıfat unsuru, belirtisiz isim tamlamalarında tamlayandan önce gelmelidir: Tamlamaya gelen sıfat, sadece tamlayanı değil tamlamanın tümünü nitelediği için “eski Kırıkkale valisi, eski devlet bakanı, yüksek ziraat mühendisi, eski Millî Eğitim bakanı” gibi kullanımlarda bir yanlışlık söz konusu olamaz.

  • Türk dili, Tuz Gölü, Ankara şehri gibi tamlamalar şekil bakımından belirtisiz isim i tamlaması olduğu hâlde anlam bakımından belirtilidir.
  • Reisicumhur (cumhurbaşkanı), gayrisafı gibi kelimeler, Farsça tamlama kurallarıyla dilimize giren isim tamlamalarına örnek olarak verilebilir. Bu tamlamalarda tamlanan önce, tamlayan sonra gelmiştir.
  • Darülmuallimin (erkek öğretmen okulu), darülfünun(bilgi evi, üni-versite), beynelmilel (milletler arası) gibi Arapça dil kurallarıyla oluşturulmuş tamlamalar da dilimizde kullanılmaktadır. Bu tamlamalarda yine tamlanan önce, tamlayan sonra gelmiştir.

“Yüzbaşı, hanımeli, yayınevi, aslanağzı” gibi bazı birleşik kelimeler belirtisiz isim tamlaması yapısıyla türetilmiştir.

“Topkapı, Demirtepe, Galatasaray, Beşiktaş, Fenerbahçe, Keçiören” gibi kelimeler belirtisiz isim tamlamasıyla kurulmalarına rağmen tamlanan eki, yani iyelik eki, kullanım sıklığı dolayısıyla düşmüştür. Bu durum bir dil yanlışı gibi görünse de bu yapı¬lar benimsenmiştir. Ancak, bu tür kullanımları yaygınlaştırma gayretleri dilimize zarar vermektedir. Örneğin, şu kullanımlar kesinlikle yanlıştır: tavuk döner, erkek ayakkabı, bayan giyim vb.

 

« »

Alt Kategoriler:

Siz de Fikrinizi Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yandex.Metrica