Ünlü Türemesi

Reklamlar

Kelimenin orijinalinde ve yapısında olmamamasına rağmen, bir ek aldığında ya da başka sebeplerle iç seste ya da ön seste bir ünlünün ortaya çıktığı duruma ses olaylarında “ünlü türemesi” denir.

Ünlü Türemesi Örnekleri

Rum> urum
bir – cik > biricik
azm> azim
Station> İstasyon
genç – cik > gencecik
hükm> hüküm
Sakala> iskele
az – cık > azıcık
Öp> öpücük
Gül> gülücük
sapsağlam> sapa sağlam
Gepgenç> gepegenç

Yukarıda verilen sözcüklerde ünlü türemesi meydana gelmiştir. Ünlü türemesinin başka bir sebebi de “-cik”” ekinin “k” ünsüzü ile biten sözcüğün üzerine gelmesidir. “Cik” eki isim soylu sözcüklerin üzerine gelerek onu türetirken bir ünlü türemesine neden olabilir.
Eylemden ad veya addan eylem türeten bu ek bazı ünsüzleri düşürürken ayrıca bir ünlü de türetebilir.
küçük-cük> küçücük,
minik-cik > minicik
büyük-cek > büyücek ,
“öpüşcük,
Ufak-cık > ufacık
gülüş – cük”

Ünlü Türemesinin Olduğu Durumlar

Çift ünsüzle biten çoğu Arapça sözcükler de söylenişi kolaylaştırmak amacıyla son iki ünsüzün ortasına fazladan bir ünlü getirilir. Bu sözcüklere ünlü ile başlayan ekler veya yardımcı eylemler getirildiğinde ortaya çıkan ünlüler tekrar düşer.

Reklamlar

Örnek Sözcükler: :
şehir < şehr, ilim < ilm, zehir < zehr, zikir < zikr
keşif < keşf, emir < emr, sabr> sabır, kahr, kahır
hüküm < hükm, bahis < bahs, fikir < fikr, kast, > kasıt
azil < azl, nakil < nakl, fakr> fakir, kabr> kabir
nutuk < nutk, sabır < sabr, şahıs < şahs,

Ünlü türemesi sözcüğün sonunda başında veya ortasında meydana gelebilir. Türkçede en çok görülen ünlü türemesi türü sözcük başlarında meydana gelir. Şimdiki zaman kip eki olan “-yor” eki fiillerin köklerinde dar ünlülerden birini türetir. Sev> sev-i –yor
Bit> biti- i – yor
Sor> sor – u- yor

BAŞKA BİR KAYNAK

(a) Kelime Başında Ünlü Türemesi

Türkçede kelime başlarında iki ünsüz olmadığı için ses türemesi olayı meydana gelir. Bu olay, söyleyişi kolaylaştırması ve kelimeleri yerlileştirmek bakımından önem arz etmektedir.

Örnekler:

scala > İskele skomros > uskumru skarpina > İskarpin

(b) Kelime Ortasında Önlü Türemesi

Yabancı dillerden alman sözcüklerde ve kimi Türkçe ekler kelime eklendiklerinde sözcük ortasında bir ses türemesi meydana gelir.

Kelimelere Ek Getirildiğinde Orta Hecede Meydana Gelen Ses Türemesi Örnekleri:
az-cık > azıcık bir-cik > biricik genç-cik > gencecik
NOT
Yabancı kelimelerde orta hecede meydana gelen ses türemesi olayında kelime ek aldığında türeyen ses düşer ve kelime orijinal şekline döner. Örneğin, emiri > emri
filimi > filmi
sağlam > sapasağlam söz-ü-m gör-ü-ver-

Alıntı Kelimelerde Orta Hecede Meydana Gelen Ses Türemesi Örnekleri:

emr > emir

baht-yar > bahtiyar

film > filim (söyleyişte)

c) Kelime Sonunda Ses Türemesi

Kelime sonunda meydana gelen ses türemesi olayıdır.

Örnekler:
ba’z > bazı gayr > gayrı

 

Yandex.Metrica