Ünlü Daralması

Reklamlar

Ünlü Daralması Nedir Örnekler

Şimdiki zaman eki olan -yor eki kendinden önce gelen “a, e” geniş ünlülerini daraltarak “ı, i, u, ü” ye dönüştürür. Bu ses olayına “ünlü daralması” denir.

Örnekler:

Sızla – yor > Sızlıyor (Eylemin sonunda bulunan “a” geniş ünlüsü “ı” dar ünlüsüne dönüşmüştür.)

Gizle – yor- um > Gizliyorum

Reklamlar

Yazma-yor > yazmıyor

Özle-yor > özlüyor

Kapla – yor > Kaplıyor

De– yor > Diyor

Ye – yor – uz > Yiyoruz

Oyna – yor – lar > Oynuyorlar

Dinle – yor – uz > Dinliyoruz

Anla – yor – muş > Anlıyormuşuz

Planla –yor > Planlıyorduk

Bekle – yor – um > Bekliyorum

İzle – yor – uz > İzliyoruz

Süsle – yor – lar > Süslüyorlar

Cevapla – yor – lar > Cevaplıyorlar

  • ye” ve “de”  eylemleri üzerine sesli harf ile başlayan bir ek eklenirken, ek ile arasında “y” yardımcı ses girer. Bu yardımcı sesin daraltma etkisi olduğu için “de” ve “ye”  fiillerinin sonundaki “e” sesli harfi “i” dar ünlüsüne dönüşür.

Örnekler:

De –y – e > Diye ( -y- yardımcı ses )

De –y – eyim > Diyeyim

De –y – en  > Diyen

De–y –erek > Diyerek

De–y –ecek > Diyecek

 

Ye – y – ecek – iz > Yiyeceğiz ( -y- yardımcı ses )

Ye –y – en – iz > Yiyeniz

Ye –y – erek > Yiyerek

Ye –y – eyim > Yiyeyim

Ye –y– ince > Yiyince

 

Not: TDK’ye göre “de-“ eylemi -ip ve -ince eklerini aldığında “e” ünlüsü “y” yardımcı sesi almasına rağmen ünlü daralması meydana gelmez.

 

Not: “ye” ve“de” eylemleri dışındaki sözcüklerde “y” yardımcı sesi almış olması ünlü daralması olacağı anlamına gelmez. Bu türden sözcükler telaffuzda ünlü daralmasına meyilli olduğu için yazarken daralmış olması yazım yanlışı meydana getirir.

 

Doğru                        Yanlış

Dinleyen                    Dinliyen

Ağlayalım                  Ağlıyalım

Cevaplayacak           Cevaplıyacak

Özleyebilir               Özlüyebilir

Planlayacağız           Planlıyacağız

 

  • Dilimizde bütün olumsuzluk eki (“ma, -me” ) “-yor” şimdiki zaman ekinden önce geliyorsa daralmaya uğramak zorundadır.

Örnekler:

Kaç – ma – yor – sunuz > Kaçmıyorlar

Bekle – me – yor-du-k > Beklemiyorduk

Sus – ma – yor – uz > Susmuyorsun

Gör – me – yor – lar – dı > Görmüyorsunuz

DİKKAT: Bu konuda öğrencilerin çok sık karıştırdığı durum ise “a, e” ile bitmeyen sözcüğün, “-yor” eki alması esnasında sözcüğün aldığı yardımcı ünlü olan “ı, i, u, ü” ünlülerinin “daralma” zannedilmesidir. Ünlü daralmasının gerçekleşebilmesi “-yor” eki sözcüğe eklenmeden önce “MUTLAKA” “a veya e” ile bitmesi şarttır.

Ünlü Daralması Olmayan Örnekler

Bak – (ı) – yor >  (ı) kaynaştırma ünlüsüdür ve daralma kesinlikle yoktur. Çünkü sözcük “a” veya “e” ile bitmemiştir.

Getir – (i) – yor > (i) kaynaştırma ünlüsü

Sev  – (i) – yor > (u) kaynaştırma ünlüsü

Gör – (ü) – yor > (ü) kaynaştırma ünlüsü

Yandex.Metrica