EdebiyatFakultesi.Com » Nesir Yazarları

Rabguzi

admin — Sun, 22 Nov 2009 00:00:39 +0000

Yazar. Hârezm bölgesinde yaşayan, asıl adı Burhanoğlu Kadı Nasır olan yazar “Rıbat-Oğuz” denilen bir yerden olduğu için Rabguzî diye tanınmıştır. Arapça’yı ve Islâmî ilmi bildiği Kısası Enbiyâ adlı eserinden anlaşılmaktadır. Müslümanlığı kabul etmiş olan Moğol Emiri Nas’rüddin Tok Boğa’nın isteği üzerine 1310′da yazılmıştır. Yazar Kur’ân-ı Kerîm’den, tefsirlerden, hadis kitaplarından faydalanarak eserini kaleme almıştır, içinde gazeller, dörtlükler, Arapça ve Türkçe ile karışık yazılmış mülemmâlar da vardır. Sâde ve açık Türkçe ile yazılmış bu mensur eser 1859′da, Kazan’dallminskiy tarafından bastırılmıştır. [Diğer çalışma ve neşriyat: J. Schinkewitsch, Rabghuzi's Syntax, Mitteilungen des Seminars für Orlentallsche Sprachen, 1926-1927 (gramer yönünden incelemedir); K. Grönbech de eserin tıpkı basımını neşretti (1948).]

Nabi

admin — Thu, 09 Apr 2009 23:46:39 +0000

Dîvan ve mesnevi şairlerindendir. Urfa’da doğdu. Asıl adı Yûsuf. Memleketinde medrese öğrenimi gördü. 1666 yılında İstanbul’a gelip Musahip Mustafa Pasa’nın dîvan kâtipliğini yaptı. Bir ara hac görevini yerine getirmek için Hicaz’a gitti ve döndü (1678). Mustafa Paşa 1685 yılında ölünce Nâbî Haleb’e gidip yerleşti, evlendi. Baltacı Mehmed Pasa’nın daveti üzerine 1710′da tekrar İstanbul’a geldi. Darphane emîri ve başmukabeleci oldu. İstanbul’da öldü. Karacaahmet Mezarlığı’nda Miskinler Tekkesi yakınına gömüldü.
Divan edebiyatında ekol sahibi olan nâdir şairlerdendlr. Nabinin şiirlerinde kullandığı dil ve üslup, sâde, düzenli ve kusursuz bir dil ile didaktik şiirdir. Osmanlı Devletinin gerileme döneminin ruhî ve sosyal çöküntülerini bizzat görmüş, yazdığı hakimane gazellerle halkın bezginlik ve güvensizlik duygularına tercüman olmuştur. Mensur eserleri ve mesnevileri de vardır. Bâzı beyitleri özdeyiş (özlü sözler) olmuştur.

Nabinin Eserleri: 1. Dîvan (1841 ve 1875′de basıldı). 2. Hayriyye (Mesnevi. 1889′ds basıldı. Oğlu Ebülhayr Mehmed’e ve onun şahsında devrinin gençlerine öğütler vardır), 3. Hayrâbât (Mesnevi), 4. Sûr-nâme (1675′de, IV. Mehmed’in şehzadeleri için Edirne’de yapılan sünnet düğününü ve şenlikleri anlatan mesnevî. A. Sırrı Levend tarafından 1944′de yayımlandı), 5. Tuhfetü’l-Haremeyn (Hac yolculuğu ile ilgili mensur eser, 1682′de yazıldı, 1849′da basıldı), 6. Zeyl-i Siyer-i Veysî (Veysî’nin Siyer İsimli kitabının noksan kalan kısmım tamamladı. Süslü nesir ile yazıldı), 7. Münşeat (Mektupları). fA. Karahan Nâbî için bir tanıtma kitabı yayımladı (1965, 1967, 1985).]

Kaygusuz Abdal

admin — Tue, 27 May 2008 15:33:31 +0000

KAYGUSUZ ABDAL (1341?- )
Şâir. Alâiye’de doğdu. Alâiye Beyi Hüsameddin Mahmud’un oğludur. Kaygusuz Abdal‘ın asıl adı Alaaddin Gaybi’dir. İyi bir öğrenim görmüş, genç yaşta Abdal Musa’ya derviş olarak Kaygusuz adını almıştır. XIV’üncü asrın sonlarında Mısır’a giderek bir tekke açmış, Hicaz, Suriye ve Irak’ı dolaşarak Anadolu’ya dönmüştür. Rumeli’nin Yanya, Filibe ve Manastır şehirlerinde de bulunmuş tahminen 1444 yılında ölmüştür.
Kaygusuz Abdal, Yunus Emre‘nin yolunda yürüyen şairlerdendir. Son zamanlarda yapılan ilmî araştırmalardan alevî ve bektaşi olmadığı ortaya çıkmıştır. Hem aruz ölçüsü hem de hece ölçüsü ile şiirler yazmıştır. Mensur eserleri, mesnevileri ve ilâhileri vardır. Nesri sâde Türkçe iledir.

Manzum eserleri:

1. Divan, 2. Gülistan, 3. Mesnevi-i Baba Kaygusuz (3. Cilt), 4. Gevher-nâme, 15. Minber-nâme.

Mensur eserleri:

1. Budala-nâme, 2. Kitab-ı Mfglate, 3. Vücûd nâme. Nazım-nesir karışık olan eserleri: 1. Saray-nâme, Dilgüşâ. Kaygusuz Abdal hakkında en önemli neşir Abdu rahman Güzel’e aittir: Kaygusuz Abdal (1981).

Katip Çelebi

admin — Tue, 27 May 2008 14:42:42 +0000

(1609-1657)
Yazar. Hacı Halîfe diye de tanınan yazarın asıl adı Mustafa’dır. İstanbul’da doğdu. Abdullah isimli bir zâtın oğludur. Özel tahsil görerek yetişmiş, 1623′de Anadolu Muhasebesi Kalemi’ne kâtip olmuştur. 1624′de babası ile birlikte Tercan Seferi’ne katıldı. 1626 yılında, Bağdat seferinden dönerken babasını kaybetti. 1628-1629 yıllarında yeniden öğrenime başlayıp esaslı bilgiler elde etmiştir. 1633-34′de hacı oldu. Revan Seferi’ne katıldı (1634-35). Sonra İstanbul’a yerleşip eserlerini yazdı. İstanbul’da öldü, Zeyrek Camii civarına gömüldü. Katip Çelebi, zekî, şuurlu, ağırbaşlı bir ilim adamı idi. Eserlerinin bir kısmını Arapça, bir kısmını da sâde Türkçe ile yazdı. Tarih, coğrafya, biyografiler, bibliyografi, otobiyografi, ahlâk, tasavvuf, tıp, sosyoloji, etnoloji vb. sahalarda yazılmış pek çok eserin sahibidir. Arapça ve Farsça’nın yanı-sıra Fransızca, Lâtince ve İtalyanca biliyordu. Batı anlayışına uygun İlmî eserleri Türk toplumunun kafasını Batı’ya açan ilk önemli eserlerdir. Dünyâca tanınmış Türk büyüklerindendir.
Eserleri: 1. Cihan-nümâ [Coğrafyaya dâir. Dünyânın kıtaları hakkında bilgi verir. Amerika’nın keşfinin Önemini, dünyânın yuvarlaklığını, ülkelerin kısaca tarihini, bitki örtüsü İle .hayvanlarını anlatır. İbrahim Müteferrika tarafından 1732′de basıldı.], 2. Fezleke [Arapça yazılmış umumî tarih. 1592-1654 yılları arasında olan hâdiseleri inceleyen Osmanlı tarihidir.], 3. Takvîmü’t-tevârlh [Arapça, dünya târihi. İbrahim Müteferrika matbaasında basıldı. Batı dillerine çevrildi.], 4. TuhfetU’l-klbftr Iİ Esfari’l-blhar [ (= Deniz seferleri hakkında büyüklerin hediyeleri). Türk denizcilik tarihi. 1645-1656 yılları arasındaki deniz savaşları anlatılır. Türkçe’dir. Müteferrika matbaasında basıldı.], 5. Düsturü’l-amel fî Islâhl’l-Halel [1653′de Osmanlı devlet hazînesinin karşılaştığı krizi önleme çarelerini anlatan eser. Şinasi tarafından Tasvlr-i Efkâr gazetesinde tefrika edildi (1863). Almanca’ya çevrildi.], 6. Keşfü’z-zünun [ (Zanları gideren kitap) Bibliyografya kitabı. 20 yılda yazıldı. 15 bine yakın kitabın konu ve yazarları tanıtılır. Fransızca ve Lâtince’ye de çevrildi. Mil lî Eğitim Bakanlığı iki cilt hâlinde bastırdı (1941-1943). Türkçe’ye tercümesi gerekil olan kaynak eserlerdendir.7. MI-zânü’l-Hak fî İhtiyârİ’l-Ehakk [( = doğruyu seçmek için hak terazisi). Devrinde tartışılan dini, ahlâkî ve sosyal meseleler hakkındaki görüşlerini bulunduran kitap. O.Saik Gökyay tarafından önsöz ve açıklama ilâvesi ile yayımlandı (1972). ], 8. Tercüme-I Târlh-I Frengi, 9. Târih-i Kostantlniyye, 10. Irşâ-de’l-hayara İlâ Târihi’I-Yunan ve’r-rûm ve’n-nasara, 11. Sülle-mü’l-vüsûl İlâ Tabakatl’l-Fühül (hâl tercümesi kitabı, Arapça, yazma hâlinde), 12. Levâmİu’h-nûr fî Zulumât-ı Atlas Ml-nur (Mercator’un Lâtince kitabının tercümesi, yazma hâlinde), 13. Tuhfetü’l-ahyâr fî’l-hikem ve’l-emsâl-ve’l-eş’âr (Çeşitli konularda şiir, lâtîfe, bilgi; yazma hâlinde), 14. Muhtasar Câmlu’l-mütûn. Kâtib Çelebi hakkında en iyi kitap TTK yayımları arasında Katip Çelebi Hayatı ve Eserleri Hakkında İnceleme adı ile 1957′de çıktı.15. Ilhâmü’l-Mukaddes fî feyzi’l-akdes [M.Hamldul-lah, İslâm Tetkikleri Enstitüsü dergisinde neşretti (c. IV, 1971). ], 16. Dürer-I Münteşire ve Gurer-İ Münteşire, 17. Câ-mlü’l-mütûn min celİli’l-fünûn, 18. Recmü’r-racîm bî’s-sİn ve’l-cîm, 19. Beyzavî Tefsiri Şerhi, 20. Muhammediye Şerhi,

21. Kanunnâme,

AZMİ-ZADE HALETİ

admin — Sun, 06 Apr 2008 08:41:30 +0000

(1570-1631)
Divan şairi. İstanbul’da doğdu. Bilginlerden Rr Mehmed Azmî’nın oğludur. Medresede okuyup genç yaşta müderris oldu. Şam (1502), Kahire (1606), Bursa (1611) ve İstanbul (1614) kadılıklarında bulundu. Anadolu <1623)ve Rumeli Kazaskeri (1627), Mısır’da vali kaymakamı oldu. İstanbul’da öldü.
Hâletî, rubaileri İle tanınır. Şiirlerinin temasını aşk teşkil eder. İslâm hukukuna dair eserleri, mensur yazıları ve mektupları vardır. Nedim onu “Hâletî evc-i rubâîde uçar ankaa gibi” mısraı ile över.

Eserleri:

1. Dîvan (İçinde, 20 kaside, 400 gazel, 540 rubai var), 2. Ahlâk-ı Muhsini (Hüseyin Vâiz’den tercüme), 3. Mihr-ü Müşteri (Babasının yarım kalan mesnevîsidir; Hâletî tamamladı), 4. Sâki-nâme (520 beyitlık mesnevi), 5. Münşeat (Mensur).

İlmî eserlerinden bâzıları:

1. Menâr Şerhi Haşiyesi, 2. Dürerve Gurer Haşiyeleri, 3. Mugni’l-lebîb Şerhi, 4. Hi-dâye ve Miftah Şerhlerine Tâlikat. [Reşat Nuri Drago "Halet" isimli piyesinde şâirin hayatını işlemiştir.]

FUZULİ

admin — Sat, 05 Apr 2008 23:10:55 +0000

Divan ve mesnevi şâiri. Asıl adı Mehmed. Babasının adı Süleyman. Doğum tarihi bilinmiyor. Hille’de doğduğu tahmin ediliyor. Bağdat ve civarında yetişmiş, zamanının bütün İlimlerini öğrenmiştir. Şah İsmail, Bağdat’ı alınca ona Beng Ü Bade” mesenvîsini sunarak yakınlaşmak istemiştir. Safevîlerin Bağdat Valisi İbrahim Han tarafından korunmuştur. Kanunî Sultan Süleyman Bağdat’ı fethedince (1534) ona kaside sunmuş, Osmanlı valilerinden Cafer Çelebi ile Ayaş Paşa’dan yardım görmüştür. Bu yardımların yeterli ve devamlı olmadığı Fuzuli’nin şiirlerinden anlaşılıyor. Dört ay Bağdat’ta kalan Osmanlı Ordusu içinde Celâl-zâde Mustafa Çelebi, Hayalî ve Taşlıcalı Yahya Bey gibi güçlü şâirler vardı. Fuzûlî bunlarla da tanışmış, sohbet etmiştir. Ömrü Bağdat, Hille, Necef ve Kerbelâ dörtgeni içinde geçmiştir. 1556′da çıkan taun salgınında Kerbelâ’da öldü. Hz. Hüseyin’in türbesinin karşısına gömüldü. Iraklılar şâirin türbesini yıkarak meydan yapmışlardır.
Fuzûlî dîvan edebiyatımızın en büyük şâiridir. Türkçe eserlerini Azerî lehçesiyle yazmıştır. Fuzuli’nin Arapça ve Farsça eserleri de vardır. Bu iki dili şiir yazacak derecede bilir. Şiirde İlmin gerekli olduğunu, ilimsiz sür yazılamayacağını savunur. Mütevâzî, dürüst, onurlu, kanaatkar ve çok geniş bilgi sahibi olan bir kimse idi. Eserleri iç ve dış yapı bakımından mükemmeldir. Türk dilini ve edebiyatını bir bütün olarak görmüş, kendisinden önce gelen ve çağdaşı olan Türk şâirlerinin eserlerini okuyup incelemiştir. En fazla Ali Şîr Nevâî’den etkilenmiştir. Dîvan edebiyatının ortak malzemesini (dil, şekil, mazmun vb.) kullanmakla birlikte şahsî üslûp sâhibı olabilmiştir. Edebiyatımızın en lirik şâiridir. Duyguları derin, İfâdesi tabiîdir. Aşk, elem ve ayrılık temalarını işler. Mensur eserlerinde de aynı ustalığı gösterebilmiştir. Şöhreti Türk dünyâsına yayılmıştır. Hemen hemen her dîvan şâiri ona narîre yazmış, halk şâirleri de onu üstâd kabul etmişlerdir.

Fuzulinin Eserleri:

1. Türkçe Dîvan [Eski ve yeni yazılarla defalarca basıldı. En güzel neşri, "K.Akyüz- S. Beken- S. Yüksel- M. Cumbur tarafından hazırlanan metni" İş Bankası gerçekleştirdi (1958).]

2. Farsça Divan [Tercümesini A.N. Tarlan yapıp yayımladı (1950). Farsça sağlam metnini de H. Mazıoğlu neşretti (1962).]

3. Arapça Şiirler: [Leningrad'da Asya Müzesi'nde Fuzuli Külliyatı içindedir. 11 kasîdeden ibaret. Hz. Mûhammed ve Hz. Ali'ye övgü ihtiva eder. Hâmid Araslı yayımladı (Baku, 1958).],

4. Sakiname [Farsça, 318 beyitlik mesnevî. A.N. Tarlan'ın Farsça Dîvan Tercümesİ'nde bu mesnevî de vardır.],

5. Hadîkatü’s-süedâ [Saadete Ermişlerin Bahçesi demektir. Hüseyin Vaizin Ravzatü'ş-şühedâ isimli Farsça eserinin Türkçe'ye serbest tercümesidir. Ker-belâ olayı anlatılır. Selâhattin Güngör sâdeleştirerek yayımladı (1955). Şeymâ Güngör bu eser üzerine bir doktora tezi yaptı (1985).],

6. Beng ü Bade [Mesnevî. Esrar ile şarap arasında geçen bir münazara ile İt. Bayezid ve Şah İsmail arasındaki rekabet anlatılır. N. Lugal ve O. Reşer tarafından Al-manca'ya çevrildi. K.E. Kürkçüoğlu 1956'da Türkçe metnini yayımladı.],

7. Rind ü Zahid [Farsça, mensur. İki insan tipi karşılaştırılır. İlk tercüme Üsküdarlı Mustafa Salim tarafından yapılarak yayımlandı (1285 hicri).],

8. Sıhhat ü Maraz [Fuzûlî'nin tıp sahasındaki bilgilerini gösteren eser. Farsça, mensur. Elyazması halindedir.],

9. Tercüme-î Hadisi Erbaîn [Türkçe, manzum K.E. Kürkçüoğlu (1951) ve Hamid Araslı (Baku, 1958) yayımladı.],

10. Leylâ vü Mecnûn (Leyla ve Mecnun) [Türkçe, mesnevî. Türünün en güzel örneği. İlmî neşrini N. H. Onan yaptı (1956). İngilizce, Almanca ve Rusça'ya tercüme edildi.],

11. Matlau’l-ltikad fi mârifeti’l-mebde ve’l-meâd [Kelâm konusunda, Arapça eser. İnsanın nereden gelip nereye gittiğini,, hakikate nasıl ulaşabileceğini anlatır. H. Araslı yayımladı (Baku, 1958). E. Coşan- K. Işık Türkçe'ye çevirip neşretti (1962).],

12 Muamma Risalesi [Türkçe ve Farsça muammalarından meydana gelmiş manzum bir eser. K. E. Kürkçüoğlu yayımladı (DTCF Dergisi, C. VII, 1949).],

13. Fuzuli’nin Mektupları [Fuzûlî'nin Celâl-zâde Mustafa Çelebi, Ahmet Beğ, Ayaş Paşa, Kadı Alaüddin ve Şehzade Bayezid'e yazdığı mektuplar. İlk dördünü A. Karahan (TDE Dergisi, C. II, IM'de), sonuncusunu da Hasibe Çatbaş (Mazıoğlu) (DTCF Dergisi, C. VI, 1948'de) yayımladı. En meşhuru Celâl-zâde Mustafa Çelebi'ye gönderilen ve Şikâyet-nâme olarak bilinen mektuptur. Bunda, kendisine Bağdat vakıfları gelirlerinden bağlanan 9 akçayı alamadığına dâir şikâyeti seçili cümlelerle, ince nüktelerle anlatılmıştır.]
Fuzûlî hakkında yüzlerce kitap ve makale yayımlandı. Bunları toplu olarak Müjgan Cumbur’un Fuzuli Hakkında Bir Bibliyografya Denemesi (1956) adlı eserinde bulabiliriz. Halûk Ipekten’in Fuzuli’nin Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Bâzı Şiirlerinin Açıklamaları adlı kitabı da son zamanların ciddi çalışmatarındandır (1973

Fuzuli, bu adı seçerken üstün Arapça bilgisini göstermiş çevresindeki cahil kişiler o ismin yalnızca ikinci anlamını düşünmüş ilk anlamını düşünemeyip Fuzuli hakkında gereksiz yorumlar yaparak kendilerini komik duruma düşürmüşlerdir.

FERİDUN AHMET BEY

admin — Fri, 21 Mar 2008 15:52:09 +0000

(?-1583)
Münşi (yazar). Sokullu Mehmed Paşa’nın Dîvan Kâtibi idi. (1553). Nahcivan (1544) ve Zigetvar (1566) seferlerine katılmış, 1570′de Reisülküttâb, üç yıl sonra da nişancı olmuştur. MI. Murad devrinde azledilip sancakbeyliğıne gönderildi (1576-1580), sonra tekrar nişancılığa getirildi. İstanbul’da öldü.
Feridun Bey, devlet yazışmaları, resmî yazı üslubu ve dili hakkında yazdığı ve Sultan III. Murad’a sunduğu Münşeâtü’s-selâtîn adlı esen ile tanınır. Kitabında, rütbelerine göre insanlara yazılacak mektup ve yazılarda nasıl hitabedileceğim, mektupların nasıl bağlanıp sona erdirileceğini anlattığı gibi 600 civarındaki belge İle de örneklemıştir. Münşeat’ı 1818 ve 1857 yıllarında iki defa basıldı.

Diğer eserleri:

1. M if ta hu’I-Cennet (Ahlâka dâir, Münşeat’ın başında basıldı), 2. Nüzhetü’l-esrâr fi Fethi Kâl’a-i Ziget-vâr (Zigetvar’ın fethi hakkında), 3. Dîvan (Kaynaklarda bahsediliyorsa da bulunamamıştır.)

FAZLİ

admin — Fri, 21 Mar 2008 15:36:58 +0000

(?-1564)
Dîvan ve mesnevi şâiri. Asıl adı Mehmet’tir. Üsküplü şâir Riyazi ile şâir Zâtî’den şiir dersleri aldı. Şehzade Mehmed’-İn sünnet düğününde (1530) yazdığı bir kasideyi huzurda okuyarak Kanunî’nin iltifatını kazandı. Dîvan kâtipliği ve rei-sülküttaplık yaptı. Kütahya’da öldü.
Şiirde ve nesirde devrinin tanınmış sanatçılarından idi. Gazelleri ve mersiyeleri meşhurdur. Çok sayıda rubâî yazmıştır. Gül ü Bülbül mesnevisi adını ölümsüzleştirmiştfr.

Eserleri:

1. Dîvan (Bulunamadı), 2. Hümâ vü Hümâyûn (5.000 beyitlik mesnevi), 3. Lehcetü’l-Esrâr (Mesnevi), 4. Nahllstfin (Mensur hikâyeler), 5. Gül ü Bülbül (1553′de yazdı. Mesnevi. Şehzade Mustafa’ya sundu. J.V. Hammer 1834′-te Almanca’sını ve Türkçe’sini birlikte Peşte’te bastırdı), 6. Münşeat (Mensur, resmî ve özel yazılan).

BEDRİ RAHMİ EYÜBOĞLU

admin — Thu, 20 Mar 2008 14:04:28 +0000

(1911-1975)
Şâir, yazar, ressam. Görele’de doğdu, ilk ve orta öğrenimini Trabzon’da yaptı. 1926′da İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü’nde yüksek Öğrenim yaptı (1930). Paris’e giderek Andre Lhote’un atölyesinde üç yıl çalıştı. 1933′te, yurda dönerek Güzel Sanatlar Akademisi’nde öğretmenliğe başladı. Bu işi ölümüne kadar sürdü. İstanbul’da öldü. Küçükyalı Mezarlığı’na gömüldü.
İlk şiiri 1928′de Muhit dergisinde çıktı. Yeni Adam dergisinde yazılar yazdı. Resim tekniği ile ilgili kitaptan, gezi notlarından meydana gelen eserleri de vardır. 1976′da Milliyet Sanat dergisi tarafından yılın sanatçısı seçildi. Şiirlerinde resim tecrübesinin akisleri olan ifadeler vardır. Halk şiir geleneğinin bazı niteliklerinden yararlanmış, daha çok üsluba ve iç âhenge önem vermiştir. Çoğunlukla aşk temasını işledi. Resim sanatının da ustaiarındandır. Yazmacılık sanatına çağdaş tekniklerle yenilikler kattı. Uluslararası Bru-xelles Fuan’nda resim büyük ödülünü aldı (1958), büyük mozaik panolar yaptı.

Şiir kitapları:

1. Yaradana Mektuplar (1941), 2. Karadut (1948), 3. Tuz (1952), 4. Üçü Birden (Bütün şiirleri, 1953), 5. Yaşadım (kitaplarına girmemiş 25 şiiri, 1977).

Nesirler:

1. Canım Anadolu (1953, gezi notları), 2. Tezek (1975, gezi notlan), 3. Delifişek (Sanat yazılan, denemeler, 1975), 4. Bİnbir Bedros (Resim kitabı, 1977), 5. Karadut (Resim kitabı, 1979), 6. Babatomiler (Erotik resimler, 1979).

EVLİYA ÇELEBİ

admin — Thu, 20 Mar 2008 13:55:41 +0000

(1611-1682?)
Seyahat-nâme yazarı. Asıl adı Evliyâ’dır. Derviş Mehmed Zıllî’nin oğludur. İstanbul’da Unkapanı’nda doğdu. Devrinin Ahfeş Efendi ve Evliya Mehmed Efendi gibi meşhur bilginlerinden ders gördü. Enderun’da da dört yıl öğrenim görerek sipahi oldu. 1630′da gördüğü bir rüya üzerine İstanbul’u inceden inceye gezdi, notlar aldı. Sonra İ&tanbul dışına çıkarak Bursa, İzmit, Trabzon, Kırım ve Girit’e gitti. Tanıdığı devlet adamlarının yanında görev alarak veya seferlere katılarak Kafkasya, Iran, Anadolu, Suriye, Filistin, Avusturya ve Almanya’yı hattâ Mısır, Sudan ve Habeşistan’ı gördü. Çelebi’nin hangi tarihte ve nerede öldüğü bilinmiyor.
Yaklaşık olarak, elli yıl süren gezi izlenimlerini Seyahat-nâme adlı on ciltlik eserde yazdı. Bu, eski edebiyatımızın en büyük seyahat eseridir. İçinde tarih, coğrafya, biyografi, folklor, dil, sosyoloji vb. konularda çok zengin ve çeşitli bilgiler vardır. Başından geçen bâzı olayları nükteli bir dil ile, bâzı hâllerde abartarak anlatır. Duyduklarını olduğu gibi yazıya geçirir. Halk diline yakın bir dil ile, sâde ve samîmi bir üslûp ile yazmıştır. Seyahat-nâme önce Batılı türkologların ilgisini çekmiş (J. V. Hammer, F. Taeschner), sonra Türkiye’de değeri anlaşılmıştır. ,….
Seyahat-nâme’nin ilk sekiz cildi (1898-1928) eski yazı ile, son iki cildi de yeni yazı ile (1935-1938) basıldı. Yeni baskıları daha çok seçmeler hâlinde çıkmıştır. Bunlar arasında, Reşat Ekrem Koçu’nun Evliya Çelebi Seyahat-nâmesi (5 cilt, 1943-1951); Mustafa Nihat Özön’ün Seyahat-nâme’si (3 cilt, 1944-1945); Mehmet Aksoy ile Server İskit’in Evliya Çelebi Seyahat-nâme’sinden En Güzel Parçalar’ı (1962); Zuhuri pa-nışman’ın Evliya Çelebi Seyahat-nâme’si (10 cilt, 1969-1970); Nihâi Atsız’ın Evliya Çelebi’den Seçmeler’! (2 cilt, 1971, 1972) sayılabilir.